Turan-İran, Yoxsa Turan-Avropa Qarşıdurması? - (III Yazı)

Turan-İran, Yoxsa Turan-Avropa Qarşıdurması? - (III Yazı)

31037 (0)

Doç. Dr. Faiq Elekberov

Doç. Dr. Faiq Elekberov

Bir çox t?dqiqatçılar Yeni Turan İmperiyasının parçalanmasında Mada türkl?rin? d?st?k ver?n Aril?rin bu rolunu şişird?r?k, heç bir ?sas olmadan Midiyanı tamamil? Ari/İran dövl?ti kimi q?l?m? veribl?r. Halbuki Midiya dövl?tinin özünün d? ?sas h?rbi qüvv?l?ri m?hz Sakalar-İşquzlar olublar. M?hz h?m Midiya dövl?tinin qurucularının ?ks?riyy?tinin türk olması, h?m d? Sakalara gör? midiyalıları turani hesab edirl?r. İlk dövrl?rd? Avropanın ş?rqşünas aliml?ri d? bunu etiraf ed?r?k, midiyalıları turani saymışlar. Dem?li, Midiyada Turanlıların yoxsa, Aril?rin hakimiyy?td? olması m?s?l?sini ilk d?f? Avropa ş?rqşünasları özl?ri h?ll etmişl?r. Turan İmperiyası v? ondan sonra ortaya çıxan Turan Midiyası dövründ? Aril?rin yalnız kiçik kralıqları (Parsua adlı ari m?nş?li kralıqlardan birinin başçısı Vitsşap/G?stşab) olmuşdur.
Sad?c?, Turan İmperiyasının parçalanması yolunda verdikl?ri d?st?y? gör?, Midiya dövründ?n etibar?n yeni Türk/Turan İmperiyasının sarayına Aril?r d? ayaq açmağa başladılar. Bizc?, Midiya hökmdarlarından Kiaksar v? Astiaqın Aril?rin kiçik bir krallığı olan Parsuaya/Barsaya toxunmamalarına s?b?b d?, Sakalara qarşı x?yan?td? birg? iştirak etm?l?ri olmuşdur. H?r halda Türk/Turan kök?nli Mada b?yl?rinin Ari kök?nli Parsua krallarlyla anlaşaraq Yeni Turan İmperiyasını parçalamaq m?s?l?sind? niy? bir araya g?lm?l?ri çox düşündürücüdür. Ancaq bu bir h?qiq?tdir ki, Mada b?yl?ri t?kbaşına deyil, Parsua başçılarıyla birlikd? Turan-Saka İmperiyasının liderl?rini sui-q?sd edibl?r. Bu “?m?k”l?rinin n?tic?si olaraq da Aril?r yeni yaranmış Midiya dövl?tinin sarayında yüks?k v?zif?l?r tutmuş, bu da, kifay?t etm?miş kimi, üst?lik Kiaksar v? Astiaq Aril?rin Parsua Kralları il? qohumluq bağı qurmuşlar. H?r halda Midiya İmperiyası dövründ? (m.ö. VII-VI ?srl?r) h?m sarayda, h?m d? ?hali arasında Turanlılarla Aril?rin daha çox bir arada yaşadğını görürük.
Çox keçm?d?n d? m.ö. 550-ci ild? Ari m?nş?li Parslar Turan m?nş?li Midiyalıları devr?r?k onların imperiyasına sahib çıxıblar. Çox yazıqlar olsun ki, Turan m?nş?li midiyalıların Ari m?nş?li Parslara m?ğlub olmasında yen? x?yan?t mühüm rol oynamışdır. Bu d?f? Astiaqa x?yan?t ed?n Harpak olmuş, bununla da turanlıların bir qismi aril?rin hakimiyy?ti altına daxil olmuşlar. Çünki Şimali Az?rbaycanda Turanlı Sakaların/Masagetl?rin müst?qil hakimiyy?ti ?h?mnil?r dövründ? d? davam etmişdir. H?tta, 2. Kir m.ö.530-cu ild? Masaget çariçası, Alp ?r Tonqanın n?slind?n olan Tomris t?r?fins?n savaş meydanında öldürülmüşdür. Eyni zamanda, İranlı 1. Daranınn Turanlı Sakalar, Sakatiya üz?rin? yürüşü biabırçılıqla bitmişdir. Bu da Turan-İran müharib?l?rinin davamından başqa bir şey deyildir. Herodot da İran-Turan münasib?tl?rin? geniş yer vermiş, Mada-Pers, Saka-Pers mücadil?l?rini d? bu yönd?n d?y?rl?ndirmişdir. F.Ağasıoğlu yazır: “Pers epik ?s?rl?rind? iran-Turan qarşıdurmasının qaynağında pers v? mad boylarının savaşları, bu boylara aid ?yanların hakimiyy?t uğrunda mübariz?si durur. Avestada aryan v? tur qarşıdurması kimi veril?n bel? olaylardan sonrakı çağlarda İran-Turan deyimi il? b?hs olunur v? Turan adı İranın quzey-doğu sınırlarındakı türkl?ri bildirir”. Çox güman ki, ?h?m?nil?r? üsyan qaldıran Qam Ata da turanlı kimi iranlılara qarşı savaşmışdır. Zat?n bir çox bilginl?r Qam Atanın soyunu, eyni zamanda 6 mada tayfasından biri olan maqları turanlı kimliyind? vermişl?r. Bu bir h?qiq?tdir ki, Qam Ata öldürül?nd? persl?rd?n başqa bütün xalqlar ona gör? ağlamışlar.
Bel?likl?, “Avropa m?rk?zçil?r”in Midiyanı, Atropatenanın/Az?rbiqanı Türk kimliyind?n ayrı tutaraq onları “Hind-Avropa” n?z?riyy?si ?sasında «İran¬dilli» xalqlar kimi q?l?m? verm?l?ri, bu anlamda yalnız “İrandilli” (?slind? farsdilli) xalqları deyil, Güney v? Quzey Az?rbaycan Türk xalqını da Hind-Avropa m?d?niyy?tin? sırmaları c?f?ngiyyatdan başqa bir şey deyil. Çünki Turanın mahiyy?ti Az?rbaycanla bağlıdır; Az?rbaycanın Turanın ?ski bir yurdu kimi t?sdiqi onu yalnız coğrafi v? etnik “İran”dan deyil, eyni zamanda Hind-Avropa m?d?niyy?tind?n d? f?rqliliyini ortaya qoyur. Bu anlamda “Avropa m?rk?zçil?r”in Az?rbaycan Türk xalqını ?ski “Atropatena-Mada”nın davamı kimi irandilli, ya da Albaniyanın x?l?fi kimi Qafqazdilli elan ed?r?k onun m?d?niyy?tini Hind-Avropa m?d?niyy?tin? calamalarının arxasında bacardıqca onu “Türk-Turan” m?d?niyy?tind?n uzaq tutmaq dayanır.
Çox yazıqlar olsun ki, müst?qillik dön?mind? “Avropa m?rk?zçil?r” bu çirkin niyy?tl?rini 7 cildlik «Az?rbaycan tarixi» adlı kitablarda, el?c? d? ayrı-ayrı monoqrafiyalarda davam etdirmişl?rdir. 7 cildlik «Az?rbaycan tarixi»nin I cildind? Az?rbaycan xalqını «irandilli» xalqlara, Az?rbaycan m?¬d?niyy?tini Hind-Avropa m?d?niyy?tin? bağlamasını “Avropa m?rk?zçi” İqrar ?liyev bel? “?sas”landırır: «Hazırda türk dill?rind?n birind? danışan az?rbaycanlılar madalılar vasit?sil? Hind-İran, daha geniş miqyasda is? Hind-Avropa al?min? bağlanır, iranlılarla, hind¬lil?rl?, germanlarla, slavyanlarla v? başqa xalqlarla qo¬hum¬luğa yetirl?r. Az?rbaycanlılar m?hz madalılar vasit?sil? İran m?d?niyy?tinin d? varisl?rin? çevrilir, irandilli xalq¬lar¬la birg? bu z?ngin al?m?, eposa, Avestaya, z?rdüştilik t?¬li¬mi¬n? v? bir çox dig?r tarixi-m?d?ni d?y?rl?r? sahiblik hü¬qu¬qu qazanırlar». Eyni müdd?anı F?rid? M?mm?dova «Az?rbaycan xalqı (Az?rbaycanlılar) üç qüdr?tli, t?m?l t?şkil ed?n milli-m?d?ni laylardan – Qafqaz dilli (al-banlardan), farsdilli (midiyalılar, kürdl?r, tatlar, talışlardan) v? türkdilli laylardan formalaşıb» anlamında müdafi? etmişdir.
Dem?li, İ.Dyakonov, Q.Melikişvili, S.K?¬s¬r?¬vi, İ.?liyev, S.Qaşqay, F.M?mm?dova, ?.Sumbat¬zad? v? başqaları Az?rbaycan türk xalqının etnogenezi v? dilini, onun formalaşmasını bir¬m?¬¬na¬lı ş?kild? «Avropa m?rk?zçi» konsepsiyası ?sasında ş?rh etmişl?r. C?nubi Az?rbaycan ?razi¬sin¬d? mövcud olmuş Atropatena dövl?tinin ?halisi «Atropatena-Mada xalqı», dili is? orta mada dili-az?ri dili kimi qeyd edildiyi halda, Albaniya ?ha¬lisi is? qafqazdilli tayfalar kimi, dill?ri is? qafqazdilli alban dili kimi göst?rilmişdir. Buradan da onlar bel? n?tic?¬y? g?lmişl?r ki, çağdaş az?rbaycanlıların etnik m?nsubiyy?ti irandilli «Atro¬patena-Mada xalqı» v? qafqazdilli albanlar, o cüml?¬d?n udinl?r, qarqarlar olmuş, onlar (midiya¬lı¬lar v? albanlar) orta ?srl?rd? türkl?rin bu ?razi¬l?r? köç et¬m?¬si il? türkl?şm?y? m?ruz qalmış v? hazırda da türk dil¬l?¬rin¬d?n birind? danışırlar.
Burada açıq-aşkar Az?rbaycan xalqının ulu ?cdadı sayılan albanları/aranları Qafqazdilli, madalıları/midiyalıları is? irandilli/farsdilli elan etm?kl? onu Hind-Avropa m?d?niyy?ti ç?rçiv?sind? İrana, İran m?d?niyy?tin?, z?rdüştliy? bağlamaq siyas?ti vardır. ?slind? “Avropa m?rk?zçil?r”in inadla “Hind-Avropa” m?d?niyy?tini q?diml?şdirm?, bu zaman “Turan” m?d?niyy?tini ya saxtalaşdırma, ya da diqq?td?n k?narda saxlamaları ist?kl?ri bel?, Turanın n? d?r?c?d? gerç?kçi olmasından x?b?r verir. Bizc?, bu bir növ Allahın yoxluğunu isbata çalışan ateistl?rin g?tirdikl?ri d?llil?rl?, dolayısıyla Onu t?sdiq etm?l?rin? b?nz?yir. Bu anlamda “Avropa m?rk?zcil?rin” heç bir ?sas olmadan İranı q?diml?şdir?rk?n Turanı görm?zd?n g?lm?l?ri, bu yetm?miş kimi Midiya dön?mind?ki Turanlıları Aril?rin ağaşı budağı elan etm?l?ri, daha sonra Turana yalnız orta ?srl?rd? Türkl?rin sahib çıxmalarını ifad? etm?l?ri v? ?ski turanlıların orta ?srl?rd? onların torpaqlarına g?tirilmiş Türk dilini q?bul ed?r?k türkdilli xalqlara çevrilm?l?ri c?f?nigiyyatdan başqa bir şey deyildir.
“Avropa m?rk?zcil?r”in m?ntiqind?n çıxış ets?k, orta ?srl?rd? Türkl?rin hakimiyy?t sürdüyü min illik dövrd? yalnız Aril?rin ağaşı budağı olan köç?ri Turanlılar deyil, oturaq h?yat sür?n Aril?rd? Türk dilini q?bul edib türkl?şm?liydil?r. Eyni zamanda, çox maraqlıdır nec? oldu ki, “Avropa m?rk?zcil?r” t?r?find?n «irandilli» tayfalar adlandırılan madalılar, saklar, iskitl?r türkl?rd?n çox önc? – e.?. X-VII ?srl?rd? Ön Asiyaya, o cüml?d?n Böyük Az?rbaycana, y?ni Turana axın etm?l?rin? bax¬ma¬¬yaraq, yerli ?halinin (kutil?r, turukkil?r, mannalılar v? b.) dilini d?yiş? bilm?dil?r, ancaq guya, eramızın III-IV ?srl?rind? bu bölg?y? g?l?n türkl?r bunu bacardılar. De¬m?li, h?qiq?t odur ki, Turanın m?rk?zi olan q?dim Az?rbaycanın yerli etnosları (kutil?r, turukkil?r, sular, subarlar, mannalılar v? b.), el?c? d? sonralar bu ?razinin qonuşuluğunda yaşayan iskitl?r, saklar, kimmeril?rin ?ks?riyy?ti türksoylu tayfalar olmuşlar. Dig?r t?r?fd?n, “Avropa m?rk?zçil?r”in t?brinc? des?k ?g?r doğrudan da Turanlılar Aril?rin aşağı budağı olub, yalnız onların dili türkl?şibs? o zaman, turanlılar m?d?niyy?t, ad?t-?n?n? baxımından da 3 min il ?vv?l olduğu kimi, bu gün d? irandillil?rd?n k?skin ş?kild? f?rql?nm?zdil?r. Bu anlamda Turan m?d?niyy?tinin beşiyi olan Az?rbaycan Türk m?d?niyy?tinin Hind-Avropa m?d?niyy?tin? heç bir aidiyy?ti yoxdur. Sad?c?, Az?rbaycan Türk m?d?niyy?ti Turanlılarla Aril?rin/İranlıların ?n çox mübariz? apardığı bir m?kan olduğu üçün, buraya ist?r-ist?m?z Aril?rin m?d?niyy?t, din v? f?ls?f? t?sirl?ri bir q?d?r çox olmuşdur.
Midiyadan sonra yaranmış, bir çox qaynaqlarda “Kiçik Midiya”, ya da “Atropatena” kimi yad edil?n dövl?t v? onun qurucusu Atropat da Turanlı kimliyini daşıyıblar. Bu baxımdan istisna etm?k olmaz ki, farsdilli m?n¬b?l?rd? indiki “Az?rbaycan” sözüyl? ?laq?l?ndiril?n «Atropatena» sözü t?hrif? uğramışdır. Bel? ki, bu sözü m?qs?dli ş?kild? yalnız fars dill?rind? izah ed?nl?r, onu ilkin Türk variantından uzaqlaşdırmaq niyy?ti güdmüşl?r. Nec? ki, b?zi orta ?sr ?r?b qaynaqlarında Atropatın ulu ba¬ba¬sının Turanlı Alp ?r Tonqa olması il? bağlı qeydl?r var¬dır. «Müq?dd?si d? Atropatın babası üçün istifad? olunan Bayvarasif adının ?frasiyabla b?nz?rliyi diqq?t ç?km?k¬d?¬dir. Maraqlı olan, ?l-Müq?dd?sinin Varasif-Avrasif (?f¬ra¬si¬yab) adının önünd? türkc? «Bay/Beg» ünvanını istifad? etm?sidir. Bu da çox şübh? oyandırmasın g?r?k. Zira, bütün ?r?b mü?llifl?ri ?frasiyab/Alp ?r Tonqanı türkl?rin ?f¬sa¬n?¬vi atası olaraq göst?rm?kd?dirl?r. Artopat v? onun ata¬la¬rı¬nın adı Turanlı bir kimlik kimi görünm?kd?dir».
Akadmik Tofiq Ha¬cı¬ye¬v? gör?, Midiyanın ?ski bir Türk dövl?ti olması n?z?riyy?si Sovetl?r birliyind?n ?vv?l d? mövcud olmuş, 1920-ci ill?rd? elmi c?h?td?n daha da ?saslan¬dır¬ıl¬mış v? 1930-cu ill?rin ortalarına q?d?r gücl?n?-gücl?n? davam etmişdir: “Bu fikrin pionerl?ri Avropa ş?rqşünasları olmuş, midiyalıları Turani saymışlar”. Rza Nur da hesab edir ki, Midiya dövl?ti türkl?rin ?n q?dim dövl?tidir v? Midiya türkl?ri X?z?rl?r adını tanıyırmışlar. Ancaq Midiyadan sonra yaranan Türk dövl?tinin adı Atropatena yox, X?z?ristan ol¬muşdur. Atropaten xalqını mannalılar v? madayların varisi he¬sab ed?n Qiyas?ddin Qeybullayeva gör?, Artopat v? onların ata¬la¬rı¬nın adı Turanlı bir etnos kimi görünm?kd?dir. Bu baxımdan istisna deyildir ki, Az?rbaycan yurdu ?ski dövrl?rd?n Turanla bağlıdır. H?r halda Turan Midiyasından sonra “Kiçik Midiya”da Turanlı Atropat, “Böyük Midiya”da is? Turanlı parflar/arşakil?r hakimiyy?t? g?ldil?r. Yalnız miladdan sonrakı 3-cü ?srd? Şimali Az?rbaycan istisna omaqla keçmiş Midiyada Turanlılar yenid?n hakimiyy?ti iranlılara/farslara t?rk etm?k zorunda qalıblar.

Dos., Dr. Faiq Q?z?nf?roğlu

Yorum Ekle
Ad Soyad
Yorum Başlığı
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.